Zagłada Romów Europejskich oraz Rasizm we Współczesnej Europie
Wystawa „Zagłada Romów Europejskich oraz Rasizm we Współczesnej Europie” to wspólny projekt realizowany przez Centrum Kultury i Dokumentacji Niemieckich Sinti i Romów w Heidelbergu, Stowarzyszenie Romów w Polsce oraz inne europejskie organizacje romskie przy współudziale szeregu instytucji kulturalnych i naukowych z wielu krajów Europy. Jest rozwinięciem wystawy powstałej w 2001 roku, której stała ekspozycja mieści się w bloku XIII na terenie Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau.
Ekspozycja ma na celu przybliżenie wiedzy o Holokauście Sintii i Romów. Członków tej społeczności, od niemowlęcia po starców, prześladowano na podstawie nazistowskiej ideologii rasowej – pozbawiano praw, zamykano w gettach i ostatecznie deportowano do obozów zagłady. Niemieccy naziści odmawiali tym ludziom zbiorowo i definitywnie prawa do egzystencji tylko dlatego, że urodzili się oni jako Romowie. Wystawa poświęcona jest przede wszystkim pamięci Romów i Sinti pomordowanych w okresie panowania dyktatury narodowosocjalistycznej w Europie. Ukazuje tragedię narodu przy równoczesnym eksponowaniu indywidualnego, subiektywnego wymiaru doznanych cierpień. Z naturalizmem przedstawia losy narodu skazanego na totalną eksterminację w imię „wyższych” narodowych, rasowych i ideologicznych racji poprzez pryzmat doświadczeń i emocji jednostkowych. Stara się wydobyć i zilustrować zło, ból i cierpienie, jakie było udziałem poszczególnych ludzi. Ekspozycja ta jest wyrazem hołdu żyjących Romów i czci oddanej ich przodkom. Ucieleśnia solidarność z losem tych, których nigdy nie znaliśmy, ludzi, którzy żyją w pamięci jednostkowej składającej się na wspólną pamięć.
Ta znakomicie udokumentowana wystawa (wchodzące w jej skład eksponaty – dokumenty, fotografie, dowody tożsamości – pochodzą od kilkudziesięciu instytucji a także osób prywatnych zaangażowanych w realizacje tego przedsięwzięcia) została podzielona tematycznie na cztery części według historycznej chronologii.Całość odzwierciedla radykalizację skierowanej przeciwko społecznościom Sintii i Romów „polityki rasowej”: od pierwszych działań prześladowczych i izolujących do przemysłowej zagłady masowej w komorach gazowych Auschwitz.
Pierwsza część opowiada o stadium początkowym zorganizowanych prześladowań Romów począwszy od dojścia narodowych socjalistów do władzy aż do pierwszych deportacji do obozów koncentracyjnych zlokalizowanych na terenie okupowanej przez III Rzeszę Polski.
Druga część wystawy przypomina ludobójstwo dokonane na Romach w okupowanej przez nazistów Europie. Teksty umieszczone na planszach dotyczą wspólnych działań narodowych socjalistów w ramach polityki eksterminacji.
Trzecia część poświęcona jest ludobójstwu, jakiego dokonano na Romach niemal z całej Europy w obozie koncentracyjnym Auschwitz- Birkenau.
Czwarta część dokumentuje sytuację mniejszości romskiej po 1945 roku. Opisuje również sposoby dyskryminacji Romów w krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
Autorzy wystawy starali się odsłonić wymiar ludzkiego – nie wyłącznie romskiego – doświadczenia, polegającego na przypisywaniu cechom odrębności grupowej jej negatywnych skutków. Cierpienie nie ma uwarunkowań narodowych, jest zawsze udziałem danego człowieka, niezależnie od jego przynależności etnicznej, kulturowej, religijnej czy rasowej.
Twarze osób na fotografiach, dokumentach wchodzących w skład wystawy przedstawiają gehennę niewinnych ludzi. Prześladowania, którym zostali poddani, były całkowicie niezawinione i niesprawiedliwe. Ten ludzki wymiar Holocaustu przemawia do nas o wiele bardziej, niż koncentrowanie się na sytuacji i statusie grupy, nawet jeśli ona już w przeszłości poddawana była represjom i dyskryminacji. Do naszej wyobraźni skuteczniej przemawia tragedia poszczególnych ludzi, ich rodzin, przyjaciół, znajomych. Subiektywne odczuwanie nieszczęścia jednostkowego dotyka nas bardziej niż tragedia „masowa” , która wydaje się nierealna, nierzeczywista, staje się wydarzeniem historycznym. Wydarzeniem, które znamy z podręczników, ale które nie wpływa na nasze emocje; wydarzeniem sprowadzonym do opisu liczbowego i merytorycznego; wydarzeniem „wypranym” z autentycznego bólu i cierpienia. To, czy utożsamimy się z ofiarami nieludzkiego systemu, jakim był nazizm, zależeć będzie od naszej wrażliwości i zdolności do empatii. To te cechy zadecydują, czy wystawa okaże się „żywym” obrazem przeszłości, który obudzi nasze umysły i uczucia, czy jedynie kolejnym muzealnym wydarzeniem.
Struktura ekspozycji przełamuje schemat, ukazując inną stronę historii – historię zwykłych, przeciętnych ludzi – skupia się na intymnej, osobistej warstwie przeżyć uczestników zbiorowej zagłady Romów. Zdjęcia, cytaty i dokumenty wchodzące w skład wystawy są opowiadaniami poszczególnych osób, które wyrażają swoje subiektywne przeżycia związane z dramatem Holocaustu.
Inauguracja wystawy odbyła sie w siedzibie Parlamentu Europejskiego w Strasburgu, następnie prezentowana była publiczności z Niemiec, Węgier, Czech , Słowacji, w Stanach Zjednoczonych.
W Polsce wystawa prezentowana była w salach w Narodowej Galerii Sztuki „Zachęta” w Warszawie w październiku 2006 roku. Tego samego dnia w Sali kinowej w Zachęcie odbyło się sympozjum dotyczące sytuacji Romów w Europie w którym udział wzięli udział m.in.: Władysław Bartoszewski, Roman Kwiatkowski ,Romani Rose, Karel Holomek, Laslo Teleki.
Organizatorzy wystawy: Stowarzyszenie Romów w Polsce, Dokumentations-und Kulturzentrum Deutscher Sinti und Roma
Kuratorka wystawy: Joanna Talewicz-Kwiatkowska
Sponsorzy wystawy: Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, Dom Spotkań z Historią, Fundacja im. Heinricha Bölla, Austriackie Forum Kultury, Ambasada Szwajcarii, Urząd ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych
Patroni medialni: Gazeta Wyborcza, Polskie Radio, Polityka, TVP, The Warsaw Voice, Onet.pl, EMPiK
